जन्मदिन मनाउनुको पछाडी बिश्वब्यापी मान्यता

  • समीर जोशी
जन्मदिन भनेको व्यक्तिको जन्मको वार्षिकोत्सव हो, वा संस्थाको प्रतीकात्मक रूपमा ।  व्यक्तिको जन्मदिन असंख्य संस्कृतिहरूमा मनाइन्छ, प्राय: जन्मदिन उपहार, जन्मदिन कार्ड, जन्मदिनको भोज, वा पारितको रीतिसहित । विभिन्न देश ,भेष ,धर्म अनुसार आ-आफै तौर र तरिकाले मनाउने गरेको पाइन्छ । धर्महरूले धेरै आफ्ना संस्थापक वा धार्मिक व्यक्तित्वहरूको जन्म विशेष छुट्टिहरू (जस्तै, बुद्धको जन्मदिन,  कृष्ण जन्माष्टमी, रामनवमी , माउलिड क्रिसमस, गुरु नानक जयन्ती  ) को साथ मनाउँछन् । त्यसैगरी विभिन्न दर्शन मान्ने राजनीतिग्य हरु पनि जन्मउत्सव लाई विशेष तरिकाले मनाउने गर्छन । सैद्धान्तिक रूपमा मतअन्तर भए पनि जन्मदिन भने सबै जसो दर्शनहरु मान्ने गरेको पाइन्छ । त्यिनिहरुले आफ्ना नेताहरु र दार्सनिक हरु जन्मदिन विशेष कार्यक्रम गरेर मनाउने गरेको पाइन्छ ।
जन्मदिन र जन्ममिति बीचमा भिन्नता रहेको छ: पूर्व, फेब्रुअरी २  भन्दा बाहेक, प्रत्येक वर्ष हुन्छ (उदाहरण, जनवरी १ र १५), जबकि पछिल्लो व्यक्तिको जन्म हुने सहि मिति हो। एकातिर बि.स अनुसार भने बार मात्रै मिल्दैन तर गते चाइ एउटै दिन मा पर्छ  तर बार र दिन दुबै चार बर्ष मा एकचोटि मिल्छ त्यसैगरी ३२ गते जन्मेका हरु जन्मदिन पनि चार बर्षमा आउने गर्छ तर यो सबै महिना मा लागू हुदैन । अग्रेगी क्यालेन्डर अनुसार लिप year भन्दछ्न ।
कानूनी अधिवेशन
प्रायः कानुनी प्रणालीहरूमा, एक विशेष जन्मदिनमा वयस्कको रूपमा नामित हुन्छ (सामान्यतया १२ र २१ बीचमा), र उमेर-विशेष माइलस्टोन्समा पुग्नाले विशेष अधिकार र जिम्मेवारी प्रदान गर्दछ।  केही उमेरहरूमा, कुनै व्यक्ति पूर्ण-समय शिक्षा छोड्न, सैन्य भर्ती हुन वा सेनामा भर्ती हुन, यौन सम्बन्धको लागि सहमति गर्न, आमाबाबुको सहमति बिना विवाह गर्न, अभिभावकको सहमति बिना विवाह गर्न, भोट दिन, चलाउन योग्य हुन सक्दछ  निर्वाचित कार्यालयको लागि, कानुनी रूपमा मदिरा र सुर्तिजन्य उत्पादनहरू किन्न (वा उपभोग) गर्न, लटरी टिकटहरू खरीद गर्न, वा ड्राइभर इजाजतपत्र प्राप्त गर्न।
बहुमतको उमेर भनेको त्यस्तो उमेर हो जब नाबालिगहरू कानूनी रूपमा बच्चाहरू मानिन्छ र उनीहरूको व्यक्तित्व, कार्य र निर्णयहरूमा नियन्त्रण लिन्छ, यसैले उनीहरूका आमा बुबा वा अभिभावकहरूको कानुनी नियन्त्रण र कानुनी जिम्मेवारी समाप्त हुन्छ ।  अधिकांश देशहरूले बहुमतको उमेर १  मा सेट गर्दछन्, यद्यपि यो क्षेत्राधिकार द्वारा फरक फरक छ । नेपालमा जन्मेका प्रत्येक बेक्तिको जन्मदर्ता जन्मेको दिनलाई नै आधार मानेर जन्मदर्ता गरिन्छ त्यसैको आधारमा सेवा सुबिधा हरु प्रधान गरिन्छ र त्यसैको आधारमा उमेर पुगेपछि नागरिकता प्रदान गरिन्छ ।
सांस्कृतिक सम्मेलन 
– भारतमा, बच्चाको पहिलो जन्मदिन मा, उनीहरूको टाउको छोपिन्छ जसलाइ  विशेष कपडाले छोप्ने गरेको पाइन्छ तर आजभोलि प्रायः बच्चाहरु अस्पतालमै जन्मने गर्छन ।  कपाल छोप्नु भनेको विगतको जीवनमा भएका पापहरु लाई शुद्ध पार्ने विश्वास गरिन्छ , र आत्माको नविकरणको प्रतीक मानिन्छ ।  केही जातिको हिन्दू  पुरुष बच्चाहरू, जस्तै ब्राह्मणहरू, १२ वा १३ औं जन्मदिनको ठाउँमा भव्य “धागो समारोह” राखिएको छ।  बच्चाले धन्यको धागा लिन्छ र यो लगाउँदछ, जुन उसको उमेरको प्रतीक हो जसलाई उपनयन भनिन्छ ।
– नेपालमा पनि जन्मदिनको धेरै नै महत्व छ यहाँ आमा बुवाले आफ्ना सन्तानहरु दिर्घायु का कामना गर्दै टीका लगाएर दियो मा बत्ती बालेर मलाउने गर्छ्न भने एकातिर आजभोलि वस्टन कल्चर को सिको गर्दै केक काट्ने , बैनबत्ती बालेर फेरि त्यसलाई निभाउने गर्छ्न । पहिला पहिला नेपाल मा सुत्केरी लाई घरमै प्रसुतु गराउने गरिन्थ्यो तर आजभोलि भने सबैजसो ले अस्पतालमामै गएर बच्चा जन्माउने गर्छन र सरकारले पनि बाल मृत्यु दर घटाउन प्रोत्साहन सोरुप सुत्केरी भत्ता दिने गरेको छ । नेपाल मा ८६ % भन्दा बढी हिन्दु हरु बसोबास गर्दछ्न । हाम्रो हिन्दु परम्परा अनुसार बच्चा जन्मेको ९ दिनपछि मात्रै नुवारन गरिन्छ त्यसैगरी ६-९ महिना मा भात चोखाइ गरिन्छ । विभिन्न जाती समुदाय हरु भने उत्त दिनमा मदिराको सेवन गरेर अनि अन्न चखाउने दिन थोरै मदिरा सेवन गराइन्छ यसले बच्चा स्वस्थ रहने बिश्वास गरिन्छ ।
– क्यानडा र संयुक्त राज्य अमेरिकामा, परिवारहरूले अक्सर केटीको १६ औं जन्मदिनलाई “मिठो सोलह” मनाउँदछन् – जुन लोकप्रिय संस्कृतिमा प्रतिनिधित्व गर्दछ ।
– केही हिस्पैनिक देशहरूमा, साथै पोर्तुगाली भाषी ब्राजिलमा क्विन्सेरा ( स्पेनिश ) वा फेस्टा डे क्विन्ज एनोस ( पोर्तुगाली ) उत्सवले परम्परागत रूपमा केटीको १ औं जन्मदिन मनाउँदछ ।
– फिलिपिन्समा, पहिलो आगाँवाको उमेरको पार्टी केटीहरूको लागि उनीहरूको १८ औं जन्मदिन, र केटाहरूको लागि २१ औं जन्मदिन हो ।
– केशियन ( zodice )  क्यालेन्डर अनुसरण गर्ने केहि एशियाई देशहरूमा ३ औं जन्मदिन मनाउने परम्परा रहेको छ।
– कोरियामा धेरैले बाक-इल (१०० औं दिनको पर्व) र डोल्जांची (बच्चाको पहिलो जन्मदिन) को परम्परागत समारोह मनाउँछन्।
– जापानमा २० वर्षको उमेर भएका सबैका लागि जन्मदिन  दिन आउँदैछ।
– ब्रिटिश राष्ट्रमंडल राष्ट्रहरूमा रोयल परिवारबाट १०० र १०० औं जन्मदिन पुगेकाहरुलाइ कार्डहरु बाडेर शुभकामना दिने गरिन्छ र जन्मदिन मनाइन्छ ।
– घानामा, उनीहरूको जन्मदिनमा, बच्चाहरू उठ्छन् विशेष उपचार “” oto “मा, जुन एक प्याटी हो जसमा पानी ,
पीठो ,आलु र पामको तेलमा ताडेको अन्डाबाट बनेको हुन्छ।  पछि उनीहरूको जन्मदिनमा  भोज हुन्छ जहाँ उनीहरूले सामान्यतया स्ट्यु र चामल खाएर एक डिश “केलवेले” भनेर चिनिन्छ जुन भालेको बोटको भाग हो ।
– यहूदी केटाहरूको उनीहरूको  १  औं जन्मदिनको  बार  मित्वाह मनाउछ्न  यहूदी केटीहरूले आफ्नो १२ औं जन्मदिन, वा कहिलेकाँही १ र १३ औं जन्मदिनमा सुधार र कन्जर्वेटिभ यहूदी धर्ममा ब्याट मिट्स्वा राख्छन्।  यसले संक्रमणलाई चिह्नित गर्दछ जहाँ तिनीहरू आज्ञाहरूमा बाध्य हुन्छन् जसको उनीहरूलाई पहिले छुट दिइयो र समुदायको एक अंशका रूपमा गणना गरिन्छ । ऐतिहासिक रूपमा महत्वपूर्ण व्यक्तिहरूको जन्मदिन, जस्तै राष्ट्रिय नायक वा संस्थापकहरूको  प्राय: आधिकारिक छुट्टी द्वारा तिनीहरूको जन्मको वार्षिकोत्सव  मनाइन्छ ।
– क्याथोलिक सन्तहरू स्वर्गमा आफ्नो “जन्म” दिनको वार्षिकोत्सवमा लिटर्जिकल पर्वमा बिर्सिन्छन्। बिहान तिनीहरूको मृत्युको दिन।  पुरातन रोमीहरूले मन्दिर समर्पण वा अन्य संस्थापक घटनाहरूको मृत्युको वार्षिकोत्सवलाई मृत्युको नातालिसको रूपमा मनाउँदछ, यो शव्द कहिलेकाँही संस्थाको (जस्तै विश्वविद्यालयको) वार्षिकोत्सवमा पनि लागू हुन्छ ।
– भुटान मा भने बेग्लै चलन छ जहाँ देशभरका जनताहरुले एकै दिन जन्मदिन  मनाउछ्न । आफ्नो रास्ट्रिय पोसाक लगाएर सामुहिक जन्मदिन मनाउने गरिन्छ ।
केही उल्लेखनीयहरू, विशेष गरी केहि देशका  राजाहरू , रास्ट्र प्रमुख , सहिद ,धर्म गुरुहरुका  लागि वर्षको निश्चित दिनमा आधिकारिक जन्मदिन हुन्छ, जुन उनीहरूको जन्म दिनसँग मेल खाँदैन, तर जसमा उत्सवहरू आयोजना गरिन्छ ।
धर्म र संस्कृति मा
प्राचीन फारस
हेरोडोटसका अनुसार (ईसापूर्व ५ औं शताब्दी ), बर्षका सबै दिनहरू मध्ये, फारसीहरूले मनाउने एउटा तिनीहरूको जन्मदिन होब ।  सामान्यतया प्रशस्त आपूर्तिको साथ त्यस दिन बोर्ड राख्ने चलन थियो: धनी मानिसहरूले पूर्ण रूपमा बेक्ड गाई, घोडा, ऊँट वा गधा खान्छन्, जबकि गरीब वर्गले साना प्रकारका गाईवस्तुको सट्टा यसको प्रयोग गर्दछ ।
प्राचीन रोम
 रोमीहरूले उत्साहका साथ जन्मदिन हेडोनस्टिक पार्टीहरू र उदार उपहारहरूको साथ मनाउँथे ।
चीन
 चिनियाँ जन्मदिन परम्पराहरूले संस्कृतिको लामो-दीर्घायु र वर्डप्लेसमा ध्यान केन्द्रित गर्दछ।  चामल वाइन र ओस्मान्टस र अन्य चामल वाइन चीनमा जन्मदिनको उपहार हो ।  दीर्घायु नूडल्स त्यस दिन खपत हुने अर्को परम्परागत खाना हो,  यद्यपि पश्चिमी शैलीको जन्मदिनको केक सहरी चिनियाँहरूको बीचमा सामान्य हुँदै गइरहेको छ ।
यहूदी धर्म
 यहूदी धर्ममा, जन्मदिन मनाउने दृष्टिकोणमा विभिन्न रब्बीहरूले विवादास्पद छ, यद्यपि आज यसलाई धेरै जसो विश्वासीहरूले स्वीकारेका छन्।  हिब्रू बाइबलमा, कसैको जन्मदिनको स्मरणार्थ मनाइएको उत्सवको एक मात्र उल्लेख मिश्री फिरऊनको हो जुन कुरा हिब्रू बाइबल मा दर्ज गरिएको पाइन्छ ।
रब्बी मोशे यिसोचर फ्रेन्डकाले  सबैको  जन्मदिन स्वीकार स्वीकार गर्नुभएको छ । रब्बी यिसोचर फ्रेन्डका अनुसार, व्यक्तिको जन्मको वार्षिकोत्सव विशेष दिनको लागि उक्त व्यक्तिको प्रार्थनाहरू स्वीकार गर्न सकिन्छ ।
हिन्दू धर्म
हिन्दुहरु हरेक वर्ष जयंती दिन मनाउँछन् जब त्यो दिन जुन चंद्र महिना वा सौर्य महिना ( सूर्य संकेतहरू निराना प्रणाली – सौरव मान मासा ) सँग सम्बन्धित छ र जन्म तारिखको जस्तै तारांकित ( नक्षत्र / नक्षत्र ) छ ।  जुन उमेर गणना गरिन्छ जब पनि उही महिना को जन्म नक्षत्र भएको दिन लाई मानिन्छ  ।  हिन्दुहरू मृत्युलाई जन्म भन्दा बढी शुभ मान्दछन् किनकि व्यक्ति भौतिक समाजको बन्धनबाट स्वतन्त्र भएको छ ।  साथै, परम्परागत रूपमा, प्रस्थान र अन्त्यका लागि प्रार्थनाहरू गर्न आफ्न्तहरु र  धेरै नातेदारहरू भेला भई मनाइन्छ । तर आजभोली सामान्यतया जन्म नक्षत्र नहेरी जन्मेको दिन वा गतेलाइ आधार मानेर मनाउने गरेको पाइन्छ । हिन्दु धर्ममा १०० भन्दा बढी सम्प्रदायहरु छ्न र त्यि सम्प्रदाय हरुले आ-आफ्नै तौरतरिका ले जन्मउत्सव मनाउने गर्छन ।
यद्यपि पश्चिमी शैलीको जन्मदिनको केक सहरी हिन्दुहरुमाझ  सामान्य हुँदै गइरहेको छ । केही उल्लेखनीयहरू, विशेष गरी धर्म गुरु , भगवानहरुको लागि वर्षको निश्चित तिथि मा  आधिकारिक जन्मदिन हुन्छ, जुन उनीहरूको जन्म दिनसँग मेल खाँदैन, तर जसमा उत्सवहरू आयोजना गरिन्छ ।
 क्रिश्चियन
 ईसाई धर्म: प्रारम्भिक शताब्दी
 ओरिजेन आफ्नो टिप्पणी “ओन लेविट्स” मा लेख्छन् कि इसाईहरूले आफ्नो जन्मदिन मनाउन मात्र अस्वीकार गर्नु हुँदैन, उनीहरूलाई घृणासहित हेर्नु पर्छ ।
अर्थोडक्स ईसाई धर्मले जन्मदिनको साथसाथै व्यक्तिको नाम दिन पनि मनाउँदछ ।
ईसाई धर्म: मध्ययुगीन
 साधारण मानिसहरूले उनीहरूको संतको दिनलाई मनाए ( सन्तको नाम पछि उनीहरूले राखेका थिए ) तर कुलीन वर्गले उनीहरूको जन्मको वार्षिकी मनाय ।
धार्मिक: आधुनिक इसाई 
 प्रायः सबै इसाईहरू आज यो अभ्यासलाई ग्रहण गर्दछन्, तर यहोवाका साक्षीहरू र केही पवित्र नाम समूहहरू जन्मदिन मनाउन चलनको मूर्तिपूजक उत्पत्ति, यसको जादु र अन्धविश्वासको जडानको कारण हो।  क्रिस्मस भनेको ख्रीष्टको जन्मको उत्सव हो भने केही धार्मिक समूहहरूले यसलाई नकारात्मक प्रकाशमा चित्रण गरेको छ ।
इस्लाम
विशेष गरी सालाफी बिचारका केही मुस्लिम हरु जन्मदिन मनाउनेको विरोध गर्दछन् ,जन्मदिन मनाउने पाप मान्छ्न किनकि यो विश्वासको “नवाचार” मानिन्छ । एकातिर अन्य बिद्वानहरूले बयान जारी गरेका छन् कि जन्मदिन मनाउने भनिएको छ । इसाईहरुमा यसको  मत भिन्नता  छ। नेपालमा बसाई सरेका केहि मुस्लिमले जन्मदिन मनाउने चलन अपनाउँछन्, विशेष गरी बच्चाहरूको लागि, तर अरूले यसको प्रतिरोध गर्छन् ।
त्यहाँ माउलीद ( मुहम्मद को जन्म को वार्षिकोत्सव ) मनाउने सम्बन्धमा ठूलो विवाद छ।  जबकि इस्लाम को एक हिस्सा यसको कडा समर्थन गर्दछ,  अरुहरु यस्तो समारोह मनाउँछन र उनीहरुलाई इस्लामको दायरा बाहिर बताउँछ ।
बौद्ध धर्म (महायान)
 मुख्य लेख : बुद्धको जन्मदिन
 धेरै गुम्बा बुद्धको जन्मको वार्षिकोत्सव मनाउँछन् , सामान्यतया अत्यन्त औपचारिक , विधिवत तरीकाले ।  तिनीहरू बुद्धको मूर्तिलाई यस्तो व्यवहार गर्दछन् मानौं यो बुद्ध आफैं नै हो, जस्तो कि ऊ जीवित छ ।  नुहाउने, र उसलाई “खुवाउने” ।
सिख धर्म
 गुरु नानकको जन्मको वार्षिकोत्सव सिखहरूले भब्यता का साथ मनाउने गर्छ्न उक्त दिन गरिव, निमुखा ,घरबार बिहिन भएका र सबै धर्म जातीका मानिसहरु लाई गुरुद्वाराहरु सामुहिक भोजन गराइन्छ । त्यसैगरी सडकमा रयाली निकाले विभिन्न नाछ निर्त्य हरु गरेर मनाउने गरेको पनि पाइन्छ ।
उत्तर कोरिया
 उत्तर कोरियामा, मानिसहरूले जुलाई ८ र डिसेम्बर १ मा जन्मदिन मनाउँदैनन् किनकि यी क्रमशः किम इल सुङ र किम जोंग-इलको मृत्युको मितिहरू थिए ।  १०,००,००० भन्दा बढी उत्तर कोरियालीहरूले यी मितिहरूलाई रोक्नको लागि जुलाई  वा डिसेम्बर १  मा विस्थापित जन्मदिन मनाउँछन् ।  १९९९ भन्दा पहिले जुलाई  मा जन्मेको व्यक्तिले आधिकारिक मान्यताका साथ जन्मदिन परिवर्तन गर्न सक्दछ। किम इल-सुङ को जन्मदिन , सूर्यको दिन, देशको सब भन्दा महत्वपूर्ण सार्वजनिक बिदा हो र किम जोंग-इलको जन्मदिन शाइनिंग स्टारको रूपमा मनाइन्छ ।
आवृत्ति 
जन्महरूको सार्वजनिक डाटाबेसका अनुसार संयुक्त राज्य अमेरिकामा प्राय सेप्टेम्बर र अक्टोबर मा बढी सन्तान जन्मिन्छ्न ।
संयुक्त राज्यमा १९३३ र १९९९ बीचको हार्वर्ड युनिवर्सिटीको अनुसन्धानको आधारमा, सेप्टेम्बर १ संयुक्त राज्यमा सबैभन्दा सामान्य जन्मदिन र डिसेम्बर २५ सबैभन्दा कम सामान्य जन्मदिन हो ( फेब्रुअरी २  बाहेक, लीप वर्षका कारण )।  २०११ मा, अक्टोबर  र सबैभन्दा प्रायः देखा पर्ने जन्मदिनहरूको रूपमा रिपोर्ट गरिएको थियो।
 न्युजील्याण्डमा, सबै भन्दा सामान्य जन्मदिन सेप्टेम्बर २  हो, र कम्तिमा सामान्य जन्मदिन डिसेम्बर २५ हो । दश भन्दा साधारण जन्मदिनहरू तेह्र-दिन अवधि भित्र पर्ने हुन्छ, सेप्टेम्बर २२ र अक्टुबर बीच । दश भन्दा कम साधारण जन्मदिन बाहेक फेब्रुअरी २, डिसेम्बर २, जनवरी १-२, फेब्रुअरी,, मार्च २२, अप्रिल १ र अप्रिल २ यी सबै न्यूजील्याण्डमा  १९८० र २००१  बीचमा दर्ता भएका सबै प्रत्यक्ष जन्ममा आधारित छ्न ।
येल ( L ) स्कूल अफ पब्लिक हेल्थ द्वारा गरिएको एक अध्ययन अनुसार सांस्कृतिक रूपमा महत्वपूर्ण मितिहरू भएको सकारात्मक र नकारात्मक सम्बन्धले जन्म दरलाई असर गर्न सक्छ।  अध्ययनले हेलोवीनमा सहज जन्ममा ५.३ % र सिजेरियन जन्ममा १.९% घटाएको देखाएको छ, अक्टोबरको छुट्टी#को एक हप्ता अघि र एक हप्ता भित्र हुने मितिहरूको तुलनामा।  यसको विपरित, भ्यालेन्टाइन डेमा सहज जन्ममा ३.६ % र सिजेरियन जन्ममा १२.१% ले वृद्धि भएको छ ।
नेपाल मा भने सामान्यतया जेष्ठ र श्रावण को महिनामा बढी बच्चा हरु जन्मने गरेको पाइन्छ यदयपि यस्को एकिन तथ्यांक भने छैन । बिवाह को लागि मङ्सिर को महिना लाई सबैभन्दा शुभ महिना मानिन्छ र उक्त महिनाभरि थुप्रै बिवाह हरु हुने गर्छन् । त्यसैगरी ब्रतिबन्ध को लागि फागुन र वैशाख को महिना लाई उचित मान्ने गरिन्छ यदयपि एक दुई महिना बाहेक सबै महिनाहरू मा विवाह व्रतबन्ध को लागि शुभ दिनहरू शुभ साईटहरु हुन्छन् नै तर विशेष गरी कार्तिक र पौष को महिनामा भने बिहेवारी चलदैन ।
धनगढी उमहानगरपालिका ७ कैलाली सुदूपश्चिम प्रदेश नेपाल ।
सम्पर्क नं ९८४८४९५११४ 
प्रतिक्रिया दिनुहोस